Truy xuất nguồn gốc đang trở thành một trong những yêu cầu cốt lõi của nền kinh tế số và thương mại hiện đại. Không chỉ giúp minh bạch thông tin sản phẩm, đây còn là công cụ bảo vệ thương hiệu, nâng cao năng lực quản trị và mở rộng cơ hội tiếp cận các thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, theo ông Phạm Văn Quân - Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Công nghệ Checkee, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang hiểu chưa đầy đủ về vai trò của truy xuất nguồn gốc và chưa khai thác hết giá trị mà dữ liệu mang lại.
MINH BẠCH DỮ LIỆU MỚI LÀ CỐT LÕI CỦA TRUY XUẤT NGUỒN GỐC
- Thưa ông, truy xuất nguồn gốc được xem là một trong những nền tảng quan trọng của kinh tế số và thương mại hiện đại. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn đang hiểu truy xuất nguồn gốc đơn thuần là việc dán tem hoặc mã QR lên sản phẩm. Ông đánh giá như thế nào về thực trạng này?
Đây là một cách hiểu khá phổ biến hiện nay. Nhiều doanh nghiệp cho rằng chỉ cần có tem hoặc mã QR để người tiêu dùng quét là đã hoàn thành việc truy xuất nguồn gốc. Nhưng thực tế, mã QR chỉ là “cánh cửa” dẫn tới hệ thống dữ liệu phía sau.
Nếu phía sau mã QR chỉ là vài dòng giới thiệu sản phẩm mà không có thông tin về nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất, lô hàng, kết quả kiểm nghiệm hay đơn vị chịu trách nhiệm thì chưa thể coi là truy xuất nguồn gốc đúng nghĩa.
Tôi thường nói với doanh nghiệp rằng, truy xuất nguồn gốc không bắt đầu từ con tem mà bắt đầu từ cách doanh nghiệp quản lý sản phẩm của mình. Sản phẩm do ai sản xuất, nguyên liệu từ đâu, được sản xuất khi nào, thuộc lô nào, đã trải qua những công đoạn kiểm soát chất lượng nào và được phân phối ở đâu – đó mới là giá trị cốt lõi của truy xuất nguồn gốc. Tem chỉ là vật mang dữ liệu, còn giá trị thật nằm ở dữ liệu và quy trình vận hành.
Truy xuất nguồn gốc không bắt đầu từ con tem, mà bắt đầu từ cách doanh nghiệp quản lý sản phẩm của mình".
- Từ kinh nghiệm triển khai thực tế, theo ông đâu là những điểm nghẽn lớn nhất đang cản trở việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc bài bản tại Việt Nam?
Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất không phải là công nghệ mà là cách tổ chức và quản trị dữ liệu.
Tôi thấy có mấy vướng mắc rất thực tế. Nhiều doanh nghiệp chưa hình thành thói quen ghi nhận dữ liệu trong quá trình sản xuất. Dữ liệu thường nằm rải rác ở nhiều bộ phận, nhiều biểu mẫu hoặc sổ sách khác nhau. Không ít đơn vị triển khai truy xuất nguồn gốc chỉ để đáp ứng yêu cầu của đối tác hoặc cơ quan quản lý nên sau khi hoàn thành lại không vận hành thường xuyên.
Đối với doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã hay hộ sản xuất, khó khăn còn đến từ việc thiếu nhân sự chuyên trách và quy trình chuẩn hóa.
Theo tôi, doanh nghiệp nên bắt đầu từ những bước đơn giản nhất: xác định dữ liệu nào cần quản lý, ai là người nhập liệu, nhập ở thời điểm nào và ai chịu trách nhiệm kiểm tra. Khi quy trình đã được chuẩn hóa thì việc ứng dụng công nghệ sẽ thuận lợi hơn rất nhiều.
- Trong bối cảnh hàng giả, hàng nhái vẫn diễn biến phức tạp, truy xuất nguồn gốc có thể đóng vai trò như thế nào trong việc bảo vệ thương hiệu và quyền lợi người tiêu dùng, thưa ông?
Truy xuất nguồn gốc là công cụ rất quan trọng nhưng không nên hiểu đơn giản rằng chỉ cần dán tem là có thể chống giả hoàn toàn.
Để bảo vệ thương hiệu hiệu quả, doanh nghiệp cần kết hợp truy xuất nguồn gốc với định danh sản phẩm, kiểm soát mã, quản lý kênh phân phối và theo dõi hành vi quét mã trên thị trường.
Ví dụ, khi một mã sản phẩm bị quét quá nhiều lần hoặc xuất hiện tại những địa điểm bất thường, hệ thống có thể đưa ra cảnh báo. Nếu xảy ra sự cố liên quan đến chất lượng sản phẩm, doanh nghiệp cũng có thể nhanh chóng xác định lô hàng bị ảnh hưởng và phạm vi cần thu hồi.
Như vậy, truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp người tiêu dùng kiểm tra thông tin, mà còn giúp doanh nghiệp phát hiện rủi ro, bảo vệ kênh phân phối và xử lý sự cố nhanh hơn. Trong bối cảnh niềm tin thị trường ngày càng trở nên quan trọng, những doanh nghiệp minh bạch và kiểm soát tốt dữ liệu sẽ có lợi thế cạnh tranh rất rõ ràng.
TRUY XUẤT NGUỒN GỐC ĐANG TRỞ THÀNH “TẤM VÉ THÔNG HÀNH” CỦA DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU
- Nhiều thị trường lớn như châu Âu, Mỹ hay Nhật Bản đang đặt ra các yêu cầu ngày càng khắt khe về minh bạch chuỗi cung ứng. Theo ông, truy xuất nguồn gốc hiện đã trở thành điều kiện bắt buộc đối với doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia thị trường quốc tế hay chưa?
Theo tôi, truy xuất nguồn gốc hiện nay đã là yêu cầu bắt buộc chứ không còn là lựa chọn.
Trước đây doanh nghiệp có thể cạnh tranh bằng giá thành hoặc sản lượng. Nhưng hiện nay, các đối tác quốc tế muốn biết sản phẩm đến từ đâu, nguyên liệu có hợp pháp hay không, quy trình sản xuất có đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội hay không.
Điều này đặc biệt rõ trong các lĩnh vực như nông sản, thực phẩm, dược liệu hay thủy sản. Nếu không có dữ liệu để chứng minh, doanh nghiệp sẽ rất khó tiếp cận hoặc duy trì thị trường.
Có thể nói, truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp bán được hàng mà còn giúp doanh nghiệp giữ được thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm.
Vấn đề bây giờ là doanh nghiệp Việt có làm hay không, mà là làm sớm hay làm muộn. Làm sớm thì chủ động nâng chuẩn, chủ động đàm phán. Làm muộn thì khi thị trường yêu cầu mới chạy theo, lúc đó chi phí sẽ cao hơn và rủi ro mất cơ hội cũng lớn hơn.
- Ông đánh giá thế nào về mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp Việt Nam trước các yêu cầu mới liên quan đến truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững?
Doanh nghiệp Việt Nam đang có những chuyển biến tích cực nhưng mức độ sẵn sàng vẫn chưa đồng đều.
Nhóm doanh nghiệp xuất khẩu hoặc đã tham gia các chuỗi phân phối lớn thường hiểu rõ áp lực từ thị trường và chủ động đầu tư hơn. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã hay hộ sản xuất vẫn còn lúng túng.
Tuy nhiên, tôi cho rằng quy mô nhỏ không đồng nghĩa với việc không thể triển khai. Điều quan trọng là lựa chọn lộ trình phù hợp. Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những dữ liệu cơ bản nhất như thông tin sản phẩm, mã lô, nguyên liệu đầu vào, nhật ký sản xuất hay kiểm tra chất lượng. Khi đã hình thành được thói quen quản trị dữ liệu, việc nâng cấp hệ thống sẽ dễ dàng hơn.
Truy xuất nguồn gốc cũng giống như kế toán. Ban đầu doanh nghiệp có thể thấy phức tạp, nhưng khi vận hành đúng sẽ giúp quản trị hiệu quả hơn, giảm rủi ro và nâng cao tính chuyên nghiệp trong hoạt động kinh doanh.
DỮ LIỆU SẼ TRỞ THÀNH TÀI SẢN CHIẾN LƯỢC CỦA DOANH NGHIỆP
- Checkee đang phát triển các giải pháp công nghệ như thế nào để hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc hiệu quả?
Chúng tôi không tiếp cận truy xuất nguồn gốc theo hướng chỉ cung cấp tem hoặc phần mềm. Điều đầu tiên Checkee thực hiện là khảo sát hiện trạng doanh nghiệp để hiểu quy trình sản xuất, nhu cầu quản trị dữ liệu cũng như các yêu cầu từ thị trường và cơ quan quản lý.
Từ đó, chúng tôi xây dựng hệ sinh thái đồng bộ bao gồm số hóa dữ liệu sản phẩm, quản lý mã truy vết, quản lý lô hàng, nhật ký sản xuất, thông tin kiểm nghiệm, vận chuyển, phân phối và truy xuất thông qua mã QR.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp có thể tích hợp thêm các tính năng như tem xác thực, hộ chiếu số sản phẩm, hệ thống cảnh báo bất thường hay các công cụ quản trị dữ liệu chuyên sâu.
- AI, blockchain hay dữ liệu lớn đang được nhắc đến rất nhiều. Theo ông, các công nghệ này sẽ tác động như thế nào tới lĩnh vực truy xuất nguồn gốc trong thời gian tới?
Các công nghệ mới chắc chắn sẽ tạo ra nhiều thay đổi, nhưng theo tôi doanh nghiệp không nên bắt đầu bằng câu hỏi “sử dụng công nghệ gì”, mà cần xác định rõ bài toán cần giải quyết.
AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, phát hiện bất thường và dự báo nhu cầu thị trường. Blockchain giúp tăng cường tính xác thực và toàn vẹn của dữ liệu ở những khâu quan trọng. Trong khi đó, dữ liệu lớn giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn về hành vi tiêu dùng và hiệu quả phân phối.
Tuy nhiên, mọi công nghệ đều chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu đầu vào được chuẩn hóa và cập nhật thường xuyên. Nếu dữ liệu không chính xác hoặc quy trình vận hành chưa rõ ràng thì công nghệ hiện đại đến đâu cũng khó tạo ra giá trị thực sự.
- Ông kỳ vọng như thế nào về sự phát triển của hệ sinh thái truy xuất nguồn gốc tại Việt Nam trong những năm tới?
Tôi kỳ vọng trong 5 năm tới, truy xuất nguồn gốc tại Việt Nam sẽ bước sang giai đoạn phát triển thực chất hơn. Khi đó, doanh nghiệp sẽ không còn chỉ quan tâm tới việc có mã QR để quét, mà tập trung vào việc xây dựng dữ liệu phục vụ quản trị, xác thực sản phẩm và kết nối thị trường.
Mục tiêu cuối cùng là để truy xuất nguồn gốc trở thành một hạ tầng niềm tin cho hàng hóa Việt Nam, từ thị trường trong nước đến thị trường quốc tế".
Các yêu cầu về minh bạch chuỗi cung ứng, ESG, chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng sẽ ngày càng rõ nét. Doanh nghiệp nào chuẩn bị tốt dữ liệu sẽ có lợi thế lớn hơn trong cạnh tranh.
Để đạt được điều đó, cần có sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các đơn vị công nghệ trong việc chuẩn hóa dữ liệu, thúc đẩy kết nối hệ thống và nâng cao chất lượng vận hành.
- Xin cảm ơn ông!